شکستگی زانو چه علائمی دارد؟ + راه‌های درمان

شکستگی زانو یکی از آسیب‌های شایع و جدی در میان ورزشکاران، سالمندان و حتی افراد عادی است که در صورت بروز ممکن است مشکلات زیادی برایتان ایجاد کند. درد شدید، تورم و ناتوانی در حرکت دادن زانو، این نگرانی را به وجود می‌آورد که آیا نیاز به جراحی است یا درمان‌های غیرجراحی کفایت می‌کند؟

پاسخ به این سؤال به نوع و شدت شکستگی بستگی دارد. چیزی که اهمیت زیادی دارد، این است که در صورت بروز آسیب، خیلی سریع به پزشک مراجعه کنید و مراحل درمانی را با دقت دنبال کنید؛ چرا که تأخیر در تشخیص یا درمان ناقص می‌تواند باعث ایجاد عوارض جدی و کاهش توان حرکتی زانو شود.

در ادامه، به بررسی انواع شکستگی‌های زانو، علائم، روش‌های تشخیص، درمان‌های موجود و روند توانبخشی خواهیم پرداخت.  اگر به‌تازگی ضربه‌ای شدید به زانویتان وارد شده و با درد، تورم، کبودی یا محدودیت حرکتی مواجه هستید، حتما تا انتها همراه ما باشید.

شکستگی زانو چیست؟

تصور کنید در یک روز برفی، روی پیاده‌رو لیز می‌خورید و زانویتان مستقیم با سطح سخت برخورد می‌کند. یا مثلاً در یک بازی فوتبال برخورد شدیدی بین زانوی شما و بازیکن مقابل اتفاق می‌افتد. حالا زانویتان ورم کرده، کبود شده و نه می‌توانید آن را خم کنید و نه وزن بدنتان را روی آن بیندازید.

در چنین شرایطی، احتمال اینکه دچار شکستگی زانو شده باشید زیاد است. این آسیب ممکن است ساده یا شدید باشد، اما در هر صورت نیاز به بررسی فوری توسط پزشک دارد.

بر اساس توضیحات دکتر علیرضا منافی بهترین دکتر ارتوپد تهران؛ شایع‌ترین نوع شکستگی زانو، شکستگی کشکک (پاتلا) است که در دسته فوریت‌های پزشکی قرار می‌گیرد.

به گفته دکتر علیرضا منافی:

شکستگی زانو از آن دسته آسیب‌هایی است که نباید نادیده گرفته شود؛ چرا که می‌تواند با آسیب به تاندون‌ها یا مفصل همراه باشد. بنابراین مراجعه سریع به پزشک و انجام تصویربرداری‌های لازم ضروری است. اینکه شکستگی نیاز به جراحی داشته باشد یا نه، به محل، نوع و میزان جابجایی استخوان بستگی دارد.

چرا زانو دچار شکستگی می‌شود؟

شکستگی زانو زمانی رخ می‌دهد که یکی از استخوان‌ها در ناحیه زانو یا اطراف آن دچار شکستگی شود. در اغلب موارد، شکستگی در استخوان کشکک  اتفاق می‌افتد؛ همان استخوان کوچک و گردی که در جلوی زانو قرار دارد و از مفصل زانو در برابر ضربه محافظت می‌کند. این نوع شکستگی شایع‌ترین نوع آسیب استخوانی در ناحیه زانوست.

اما شکستگی‌هایی که در استخوان ران (فمور)، ساق پا (تیبیا)، یا استخوان نازک‌نی (فیبولا) و در نزدیکی مفصل زانو رخ می‌دهند نیز در دسته شکستگی‌های زانو قرار می‌گیرند. همچنین، شکستگی “سگون” (Segond fracture) که در اثر پارگی رباط صلیبی قدامی (ACL) همراه با جدا شدن قطعه کوچکی از استخوان زانو ایجاد می‌شود نیز نوعی از شکستگی زانو به شمار می‌رود.

انواع شکستگی زانو

کشکک زانو می‌تواند از نوع ساده و پایدار باشد که فقط با بریس، عصا و فیزیوتراپی درمان می‌شود، تا نوع شدید و خردشده که نیاز به جراحی و توان‌بخشی طولانی‌مدت برای بازگشت کامل عملکرد زانو دارد. در ادامه با انواع مختلف شکستگی زانو آشنا می‌شوید:

۱. شکستگی پایدار (Stable Fracture)

در این نوع که به آن شکستگی غیرجابجایی نیز گفته می‌شود، استخوان شکسته شده اما قطعات آن همچنان در جای خود باقی مانده‌اند و از محور طبیعی خارج نشده‌اند. این ساده‌ترین نوع شکستگی است و معمولاً نیازی به جراحی ندارد. با این حال، پیگیری منظم پزشکی و انجام تمرین‌های توان‌بخشی برای بهبودی کامل ضروری است.

۲. شکستگی جابجا شده (Displaced Fracture)

در این حالت، قطعات استخوان شکسته از جای اصلی خود حرکت کرده‌اند و هم‌راستا نیستند. به‌همین دلیل، برای بازگشت استخوان‌ها به وضعیت طبیعی و جوش خوردن صحیح، معمولاً جراحی توصیه می‌شود.

۳. شکستگی خردشده (Comminuted Fracture)

در این نوع، استخوان کشکک به سه قطعه یا بیشتر شکسته می‌شود. این اتفاق معمولاً در اثر ضربات شدید مانند تصادف رانندگی رخ می‌دهد. درمان این نوع شکستگی بسته به محل و الگوی شکستگی می‌تواند غیرتهاجمی یا به صورت جراحی باشد؛ همچنین گاهی با شکستگی‌های جابجا شده هم‌زمان دیده می‌شود.

۴. شکستگی عرضی (Transverse Fracture)

در این حالت، کشکک به‌صورت افقی و معمولاً به دو قسمت شکسته می‌شود. این دو قطعه ممکن است از هم فاصله بگیرند. اگر جابجایی وجود داشته باشد، نیاز به جراحی دارد.

۵. شکستگی باز (Open Fracture)

در شکستگی باز، قطعه‌ای از استخوان از پوست بیرون می‌زند و زخم باز ایجاد می‌کند. این نوع شکستگی معمولاً با آسیب به بافت‌های نرم اطراف همراه است، احتمال عفونت بالاست و روند درمان طولانی‌تر خواهد بود.

بیشتر بخوانید: درمان شکستگی لگن

دلایل و عوامل خطر شکستگی کشکک زانو

شکستگی کشکک زانو اغلب به دلیل وارد شدن ضربه مستقیم به جلوی زانو ایجاد می‌شود. این نوع آسیب بیشتر در موقعیت‌هایی رخ می‌دهد که نیروی زیاد و ناگهانی به استخوان کشکک وارد می‌شود.

شایع‌ترین موقعیت‌هایی که باعث شکستگی زانو می‌شوند:

• زمین خوردن روی سطوح سخت
• ورزش‌های پر برخورد مانند فوتبال، بسکتبال یا فوتسال
• تصادف رانندگی که در آن زانو با داشبورد برخورد می‌کند

در موارد کمتری، شکستگی کشکک ممکن است در اثر ضربه غیرمستقیم ایجاد شود. برای مثال، اگر عضله چهارسر ران (در جلوی ران) به‌طور ناگهانی و شدید منقبض شود، می‌تواند تاندونی را که به کشکک متصل است، به‌شدت بکشد و باعث شکستن استخوان شود.

چرا زنان بیشتر در معرض شکستگی زانو هستند؟

زنان بیشتر از مردان به پوکی استخوان مبتلا می‌شوند. پوکی استخوان تراکم استخوان‌ها را کاهش می‌دهد و باعث می‌شود آن‌ها شکننده‌تر شوند. استخوان‌های زنان به‌طور طبیعی کوچکتر و کم‌تراکم‌تر از مردان هستند، و پس از یائسگی، سرعت کاهش توده استخوانی در آن‌ها بیشتر می‌شود.

علاوه‌براین، زنان بیشتر در معرض ابتلا به آرتریت روماتوئید (RA) نیز هستند. طبق یک فراتحلیل منتشر شده در مجله Medicine در سپتامبر ۲۰۱۷، آرتریت روماتوئید می‌تواند باعث تحلیل استخوان و آسیب به مفاصل شود و در نتیجه استخوان‌های اطراف زانو را ضعیف کند.

به گفته دکتر علیرضا منافی، نوجوانان نیز در معرض شکستگی کشکک هستند. دلیل آن این است که در دوران رشد، صفحات رشد استخوانی (growth plates) هنوز باز هستند و از جنس غضروف‌اند؛ این نواحی ضعیف‌تر از تاندون‌ها و رباط‌های اطراف هستند. به‌ویژه نوجوانانی که در ورزش‌های پرتحرک شرکت دارند، در معرض خطر بیشتری قرار دارند.

علائم و تشخیص شکستگی زانو

شکستگی زانو معمولاً با علائم زیر همراه است:

• ·درد ناگهانی و شدید در زانو
• تورم فوری که ممکن است تشدید شود
• ناتوانی در راه رفتن یا فشار آوردن به پا
• کبودی اطراف زانو
• ناتوانی در صاف کردن کامل پا

«اگر به زانوی‌تان ضربه وارد شده و دچار درد، تورم یا ناتوانی در تحمل وزن شدید، حتماً باید بلافاصله توسط پزشک معاینه شوید.»
— دکتر منافی

برای تشخیص، پزشک از شما درباره نوع حادثه می‌پرسد، معاینه فیزیکی انجام می‌دهد و از زانو تصویربرداری با اشعه ایکس (X-ray) می‌گیرد. این مراحل به تعیین نوع شکستگی و روش درمان کمک می‌کنند.

روش‌های جراحی شکستگی زانو

در برخی موارد، درمان شکستگی زانو بدون جراحی امکان پذیر نیست؛ به‌ویژه زمانی که شکستگی ساده باشد و قطعات استخوان در جای خود باشند. در این حالت، باید از بریس یا آتل استفاده کنید و وزن روی زانو نیندازید تا روند ترمیم پیش برود.

اما اگر شکستگی ناپایدار باشد یا قطعات جابه‌جا شده باشند، معمولاً به جراحی نیاز است. شکستگی‌های باز هم به‌دلیل خطر عفونت، نیاز به جراحی اورژانسی دارند. در مواردی که پوست سالم است، ممکن است پزشک عمل را چند روز به تأخیر بیندازد تا زخم‌های سطحی بهبود پیدا کنند.

روش‌ جراحی به نوع شکستگی بستگی دارد:

• در شکستگی خرد شده، اگر قطعات کوچک‌تر قابل ترمیم نباشند، برداشته می‌شوند و باقی‌مانده استخوان‌ها با پیچ، سیم یا پلاک به هم متصل می‌شوند. در موارد شدید، ممکن است کل کشکک برداشته شود.
• اگر قطعات جابه‌جا شده باشند، از پیچ، پین یا صفحه استفاده می‌شود. گاهی از باند مخصوص به‌شکل عدد ۸ برای ثابت‌کردن استخوان استفاده می‌شود.

در طول جراحی، اگر رباط یا بافت نرم اطراف زانو آسیب دیده باشد، آن هم ترمیم می‌شود. عمل معمولاً بین ۱ تا ۲ ساعت طول می‌کشد و تحت بیهوشی عمومی یا نخاعی انجام می‌شود. پس از آن، آتل یا بریس برای ثابت نگه‌داشتن زانو تا زمان بهبودی استفاده می‌شود.

آیا همه‌ی شکستگی‌های زانو به جراحی نیاز دارند؟

همه شکستگی‌ها لزوماً جراحی یا تعویض مفصل زانو نمی‌خواهند. برخی از آن‌ها را می‌توان با آتل‌بندی یا استفاده از بریس و فیزیوتراپی درمان کرد. اما اگر قطعات استخوان از جای خود خارج شده باشند یا شکستگی همراه با پارگی پوست باشد، احتمال نیاز به جراحی زیاد است. در این جراحی‌ها معمولاً از پیچ، پلاک یا سیم برای تثبیت استخوان استفاده می‌شود.

توانبخشی و دوره بهبودی پس از شکستگی زانو

بهبود شکستگی زانو، چه با جراحی و چه بدون آن، معمولاً بین سه تا شش ماه زمان می‌برد. در این مدت، بید صبور یاشید، توصیه‌های پزشکی را رعایت کنید و در جلسات توانبخشی همکاری‌های لازم را انجام دهید. هر بیمار مسیر خاص خود را دارد، اما بیشتر افراد می‌توانند طی شش ماه به فعالیت‌های روزمره خود بازگردند.

دکتر علیرضا منافی در این‌باره می‌گوید:

«در مراحل ابتدایی درمان، هدف اصلی این است که زانو را کاملاً بی‌حرکت نگه داریم و از خم شدن آن جلوگیری کنیم. معمولاً بیمار باید از بریس بلند و محکمی به نام زانوبند ثابت استفاده کند که زانو را در وضعیت ثابتی نگه می‌دارد. در این دوران، تحمل وزن روی پا ممنوع است و بیمار باید از عصا، واکر یا ویلچر استفاده کند.»

برای کاهش درد و تورم، پزشک معمولاً داروهای ضدالتهاب مثل ایبوپروفن تجویز می‌کند. در صورت نیاز، داروهای مسکن قوی‌تر نیز ممکن است استفاده شوند. همچنین بالا نگه داشتن پا و استفاده از یخ روی زانو به کاهش التهاب کمک می‌کند.

با گذشت زمان و بهبود نسبی زانو، بریس ثابت به یک بریس قابل تنظیم تبدیل می‌شود که اجازه می‌دهد حرکت کمی در مفصل ایجاد شود. در این مرحله، بیمار به‌تدریج می‌تواند پای آسیب‌دیده را به زمین بگذارد، ابتدا با تماس نوک انگشتان یا پاشنه و با کمک عصا. با بهبود وضعیت، استفاده از دو عصا به یک عصا کاهش پیدا می‌کند و در نهایت بیمار بدون کمک راه خواهد رفت.

بهبودی چقدر طول می‌کشد و چه انتظاری باید داشت؟

بهبود شکستگی زانو به عوامل مختلفی بستگی دارد:

• نوع شکستگی
•  سن فرد
• وضعیت سلامت عمومی
• میزان همکاری بیمار با درمان

در مواردی که نیاز به جراحی نیست، معمولاً بین ۶ تا ۸ هفته زمان برای جوش‌خوردن استخوان لازم است. اگر جراحی انجام شود یا آسیب شدیدتر باشد، دوره نقاهت می‌تواند چند ماه طول بکشد.

در هر دو حالت، فیزیوتراپی نقش مهمی در بازگشت توان حرکتی، تقویت عضلات اطراف زانو و جلوگیری از خشکی مفصل دارد

فیزیوتراپی بعد از شکستگی

در تمام این مراحل، فیزیوتراپی نقش بسیار مهمی دارد. بیمار با همکاری فیزیوتراپیست، تمرین‌هایی را برای تقویت عضلات پا انجام می‌دهد تا عملکرد طبیعی زانو به تدریج بازگردد.

دکتر منافی تأکید می‌کند: «عضله چهارسر ران که در جلوی ران قرار دارد، به‌ویژه در جریان آسیب‌دیدگی زانو دچار ضعف شدید می‌شود. بنابراین، تقویت این عضله در جلسات فیزیوتراپی و همچنین با تمرین‌های خانگی، اهمیت زیادی دارد.»

عوارض و راهکارهای پیشگیری از شکستگی زانو

شکستگی زانو می‌تواند عوارض مختلفی به همراه داشته باشد که ممکن است بر عملکرد و حرکت زانو در بلندمدت تأثیر بگذارد. شروع سریع درمان و انجام صحیح برنامه توانبخشی، شانس بهبودی بهتر را افزایش می‌دهد، اما برخی بیماران ممکن است با مشکلات دائمی مواجه شوند. شدت این عوارض بستگی مستقیم به میزان آسیب اولیه و رعایت دقیق دستورات درمانی دارد.

شایع‌ترین عوارض شکستگی عبارتند از:

• آرتروز زانو
• کاهش دامنه حرکتی
• ضعف عضلانی
• درد مزمن زانو

ارزیابی و درمان زودهنگام بهترین راهکار برای جلوگیری از این مشکلات است. باید با دقت برنامه درمانی و توانبخشی پزشک را دنبال کنید، به ویژه جلسات فیزیوتراپی که نقش مهمی در بازگرداندن عملکرد زانو دارند.

چگونه از بروز شکستگی در زانو پیشگیری کنیم؟

پوکی استخوان و آرتریت روماتوئید از جمله بیماری‌هایی هستند که خطر شکستگی زانو را به ویژه با افزایش سن افزایش می‌دهند. اگر به این عارضه‌ها مبتلا هستید، حتماً درباره داروها یا مکمل‌های مناسب با پزشک خود مشورت کنید. معمولاً پزشکان برای کند کردن روند تحلیل استخوان در بیماران پوکی استخوان، داروهای بیس‌فسفونات تجویز می‌کنند و مصرف مکمل‌های کلسیم و ویتامین D را نیز توصیه می‌کنند.

کاهش خطر سقوط، کلید اصلی پیشگیری

افراد بالای ۶۵ سال بیشتر در معرض سقوط و آسیب‌های ناشی از آن هستند. برخی راهکارهای مهم برای کاهش این خطر عبارت‌اند از:

• ایجاد مسیرهای ایمن برای راه رفتن مثل کفپوش‌ها تمیز و بدون مانع، جلوگیری از جمع شدن فرش یا موکت
• استفاده از وسایل کمکی مثل گرفتن نرده‌ها هنگام بالا و پایین رفتن از پله‌ها و در صورت نیاز استفاده از عصا یا واکر برای حفظ تعادل.
• ورزش منظم و انجام فعالیت‌هایی مانند یوگا، پیلاتس و تمرین‌های مقاومتی برای تقویت عضلات و استخوان‌ها و کاهش سرعت تحلیل استخوان.
• انتخاب کفش مناسب و پوشیدن کفش‌های راحت با پاشنه کوتاه و زیره‌های ضدلغزش.
• خواب کافی

اگر دچار شکستگی زانو شده‌اید، بهترین اقدام این است که هرچه سریع‌تر به پزشک مراجعه کنید تا ارزیابی کامل انجام شود و درمان آغاز گردد. دکتر علیرضا منافی، شما را در تمامی مراحل درمان، از جمله جراحی در صورت نیاز، همراهی کرده و برنامه بهبودی متناسب با شرایطتان را طراحی می‌کند.

رعایت دقیق دستورات درمانی و برنامه توانبخشی، بهترین راه برای پیشگیری از عوارض و بازگشت کامل به فعالیت‌های روزمره است. با صبر و پشتکار، می‌توانید قدرت و تحرک زانوی خود را بازگردانید و به زندگی طبیعی خود بازگردید.

سوالات متداول درباره شکستگی زانو